Deze reeks
Artikel 1: Transparantie over het systeem achter een besluit: de meldplicht die de rechter uit de Awb afleidt
Artikel 2: Transparantie over het systeem achter een besluit: geldt de meldplicht ook bij redigeren met AI-model?
Artikel 3: Transparantie over het systeem achter een besluit: invulling van de meldplicht volgens een verdeelde rechtbank
Artikel 4: Transparantie over hoog-risico-AI bij overheid: drie plichten uit de AI-verordening naast de meldplicht
Artikel 5: Transparantie over AI-tekst: herkenbaar door markering, mens blijft verantwoordelijk
Artikel 6: Transparantie over AI bij overheid: stappenplan van meldplicht tot markering
Inleiding
Overheden werken steeds meer met geautomatiseerde systemen. Het rekenprogramma AERIUS berekent hoeveel stikstof een activiteit oplevert, de zoekfunctie Case Matcher zoekt voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vergelijkbare asieldossiers op, en sinds kort helpt AI bij het schrijven van een besluit. De burger die dat besluit op de mat krijgt, ziet daar niets van. Hoe controleer je een besluit als je niet weet hoe het tot stand kwam?
De bestuursrechter houdt zich al bijna tien jaar met die vraag bezig en het antwoord is steeds hetzelfde: het bestuursorgaan moet uit zichzelf open zijn over de techniek achter het besluit. De rechter baseert die plicht op rechtsbescherming: de burger moet kunnen controleren hoe een besluit tot stand kwam. Wat begon bij rekensoftware, eist de rechter inmiddels ook bij algoritmen en AI in individuele besluiten: een bestuursorgaan dat zo’n hulpmiddel bij een besluit gebruikt, moet dat uit zichzelf in het besluit vermelden en de werking kunnen uitleggen. Die plicht noemen we in deze reeks de meldplicht. Zwijgt het besluit over een gebruikt algoritme of AI, dan kan het volgens de rechtbank onvoldoende gemotiveerd zijn in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (Awb).[1]
Een overheidsorganisatie kan nu al met de meldplicht aan de slag. Zij moet in elk geval weten of, en waarvoor, een hulpmiddel bij een besluit is gebruikt. Wie dat niet kan zeggen, kan het gebruik niet melden en ook niet uitsluiten, en loopt het risico dat de rechter het besluit onvoldoende gemotiveerd vindt.
Leeswijzer
Paragraaf 1 beschrijft de norm die de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna: de Afdeling) in 2017 en 2018 formuleerde voor rekenmodellen. Paragraaf 2 laat zien dat de rechtbank in 2025 dezelfde openheid eiste voor algoritmen en AI in besluiten. Paragraaf 3 legt uit dat de meldplicht alleen geldt als het hulpmiddel daadwerkelijk is gebruikt, en wie dat in een procedure moet aantonen. Paragraaf 4 legt uit waarom dit artikel een tussenstand is: de rechtbank past de meldplicht niet in elke zaak toe, en de Afdeling heeft zich over de meldplicht zelf nog niet uitgesproken. Paragraaf 5 vertelt kort wat je in de volgende artikelen van deze reeks leest. Ben je vooral benieuwd wat je nu al kunt regelen? Lees dan de conclusie.
Over deze reeks
Deze reeks bestaat uit zes artikelen over de vraag hoe open de overheid moet zijn over haar gebruik van algoritmen en AI. Dit eerste artikel gaat over de meldplicht: de plicht van een bestuursorgaan om in een besluit te vermelden dat het bij dat besluit een algoritme of AI heeft gebruikt, en om de werking daarvan te kunnen uitleggen. Het beschrijft hoe die plicht is ontstaan en wanneer zij geldt. Het tweede artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt als AI alleen de tekst van een besluit heeft herschreven, terwijl de inhoud van een medewerker komt. Het derde artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt voor hulpmiddelen die geen invloed hebben gehad op de inhoud van het besluit, zoals een zoekfunctie, en over de vraag hoe een bestuursorgaan de werking van een hulpmiddel moet onderbouwen. Het vierde artikel gaat over drie plichten die de AI-verordening [TI|LD1] de overheid oplegt als zij een AI-systeem met een hoog risico gebruikt bij beslissingen over burgers, ook als dat geen besluiten in de zin van de Awb zijn: de burger informeren, op verzoek uitleg geven en het systeem registreren. Het vijfde artikel gaat over de vraag hoe aan een tekst te zien is dat AI hem heeft gemaakt, en wie verantwoordelijk blijft voor de inhoud. Het zesde artikel is een stappenplan waarmee je de plichten uit de eerste vijf artikelen in je eigen organisatie toepast.
1. Openheid over het rekenmodel
De norm uit 2017
De basis ligt in de AERIUS-rechtspraak van de Afdeling.[2] AERIUS is geen AI, maar rekensoftware die volgens vaste formules uitrekent hoeveel stikstof een activiteit oplevert. Vergunningbesluiten steunden op die berekeningen, maar de keuzes, gegevens en aannames waarop die berekeningen steunden, waren voor derden niet kenbaar. De Afdeling zag daarin het risico van een ongelijkwaardige procespositie voor de burger en formuleerde een norm die nog steeds geldt: het bestuursorgaan moet die keuzes, gegevens en aannames volledig, tijdig en uit eigen beweging op een passende wijze openbaar maken, zodat de burger de uitkomst kan beoordelen en betwisten en de rechter het besluit kan toetsen.
Begrenzing in 2018
Die plicht heeft de Afdeling in 2018 begrensd. Uit eigen beweging openbaar maken geldt voor de gegevens die het bestuursorgaan zelf in het rekenmodel heeft ingevoerd. De standaardgegevens die al in het model zitten, hoeft het niet zonder meer uit eigen beweging te verstrekken; die moet het op verzoek van een belanghebbende ter beschikking stellen.[3]
Grondslag: rechtsbescherming van de burger
De Afdeling leidde de norm uit 2017 af uit de procespositie van de burger en de toetsing door de rechter, niet uit een specifiek wetsartikel. De norm past wel bij het motiveringsbeginsel uit de Awb, dat eist dat een besluit op een deugdelijke motivering berust.[4] Omdat de norm niet aan één techniek is gebonden, kon de rechtbank later dezelfde openheid eisen voor algoritmen en AI, zoals paragraaf 2 laat zien.
2. Meldplicht voor algoritmen en AI in besluiten
Drie uitspraken in een zomer
In de zomer van 2025 eiste de rechtbank in drie stappen dezelfde openheid voor algoritmen en AI in individuele besluiten.[5] Het bestuursorgaan moet het gebruik melden, omdat de burger anders niet kan controleren hoe het besluit tot stand kwam, en een besluit dat het gebruik verzwijgt vindt de rechtbank onvoldoende gemotiveerd.[6] Het woord meldplicht gebruikt de rechtbank zelf niet; dit artikel gebruikt het als korte naam voor die eis.
Juni 2025: vermelden (Case Matcher)
In een asielzaak stelde de vreemdeling dat de IND het algoritme Case Matcher had gebruikt, een zoekfunctie die vergelijkbare dossiers opzoekt. Dat bleek niet zo te zijn, en de afwijzing bleef in stand. Toch gaf de rechtbank een regel voor de toekomst. Zij onderschreef het advies van de Raad voor de rechtspraak dat het gebruik van complexe algoritmen uit de stukken van de zaak moet blijken. Omdat nog niet vaststond of Case Matcher een eenvoudig of een complex algoritme is, moet de IND het gebruik vermelden, in het besluit of in de stukken van de zaak, zolang de rechter de tool niet heeft getoetst.[7] Meer vraagt die regel niet: geen uitleg van de werking, wel een vermelding dat Case Matcher is gebruikt, zodat de burger het gebruik kan aanvechten.
Juli 2025: vermelden, ook bij redigeren (COA)
Een maand later paste de rechtbank die regel streng toe. Bij een besluit van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) over de plaatsing van een asielzoeker in een opvanglocatie verklaarde de minister ter zitting dat niet kon worden uitgesloten dat AI was gebruikt bij het redigeren van het besluit en van het verslag van het incident, zonder te kunnen zeggen of en hoe. De rechtbank eiste dat AI-gebruik in welke vorm dan ook wordt gemeld, vond het besluit daarom onvoldoende gemotiveerd en vernietigde het.[8] Een bestuursorgaan moet dus kunnen zeggen of een tool is ingezet, voor welk onderdeel (het besluit, het verslag) en waarvoor (opmaak, herformuleren of het schrijven van inhoud).
Augustus 2025: ook uitleggen (IOB)
Weer een maand later ging de rechtbank een stap verder. Bij de afwijzing van een visumaanvraag was het algoritme Informatie Ondersteund Beslissen (IOB) gebruikt, een classificatiemodel dat per aanvraag inschat hoe intensief de behandeling moet zijn. Het besluit vermeldde dat niet; het kwam pas in de procedure aan het licht. De rechtbank zag daarin een motiveringsgebrek en gaf de minister de kans dat te herstellen, maar met vermelden alleen was zij niet tevreden: de minister moest schriftelijk uitleggen hoe het algoritme werkt en is gebruikt, welke gegevens het verwerkt en wat het voor de afwijzing heeft betekend.[9] Vermelden is dus het begin. Komt het gebruik in een procedure ter sprake, dan moet het bestuursorgaan de werking kunnen uitleggen, ook als de rechter daar zelf om vraagt.
3. Meldplicht geldt alleen bij gebruik
Burger moet gebruik aannemelijk maken
De meldplicht geldt alleen als een algoritme of AI daadwerkelijk is gebruikt. De plicht rust dan op het bestuursorgaan, dat het gebruik uit zichzelf moet melden. Wie iets moet aantonen, wordt pas een vraag in een procedure waarin het besluit niets over een hulpmiddel zegt en de burger stelt dat het toch is gebruikt. De burger moet daarvoor concrete aanknopingspunten aanvoeren. De Afdeling liet in maart 2025 een uitspraak van de rechtbank in stand waarin zulke aanknopingspunten ontbraken.[10] Een vermelding in het Algoritmeregister dat het bestuursorgaan zo’n systeem kan gebruiken, standaardtekstblokken, een kort besluit of een magere bespreking van de zienswijze zijn geen concrete aanknopingspunten.[11]
Een ontkenning volstaat
Ontkent het bestuursorgaan het gebruik na navraag bij de opsteller van het besluit, dan volgt de rechter die ontkenning zolang concrete tegenaanwijzingen ontbreken.[12] De rechtbank oordeelde in 2025 en 2026 in een reeks zaken zo.[13] In die situatie hoeft het bestuursorgaan zijn ontkenning niet te bewijzen, en in het besluit hoeft over het hulpmiddel niets te staan.
Verschil met eerdere COA-zaak
In deze zaken stelde de vreemdeling dat het bestuursorgaan AI of een algoritme had gebruikt bij het opstellen van het besluit, zonder dat te melden. In de COA-zaak van juli 2025 hield het besluit op dat verwijt geen stand, maar in de andere zaken wel.[14] Het verschil is het antwoord van het bestuursorgaan. In de andere zaken ontkende het bestuursorgaan het gebruik na navraag, en dat volstond. In de COA-zaak kon de minister het gebruik niet uitsluiten, en dat is geen ontkenning. De meldplicht veronderstelt dus dat het bestuursorgaan zelf weet óf, en waarvoor, AI bij de totstandkoming van het besluit is gebruikt.
4. Nog geen eindstand
Dit artikel beschrijft het uitgangspunt: een bestuursorgaan dat een algoritme of AI bij een besluit gebruikt, vermeldt dat in het besluit en kan de werking uitleggen. In de volgende twee artikelen lees je dat de rechtbank dat uitgangspunt niet in elke zaak toepast, en dat nog niet vaststaat voor welk gebruik de meldplicht precies geldt. Wat in alle zaken terugkomt, is dat het bestuursorgaan zelf moet weten of, en waarvoor, een hulpmiddel is gebruikt. De Afdeling heeft zich tot nu toe alleen uitgesproken over de vraag wanneer gebruik aannemelijk is, niet over de meldplicht zelf of haar reikwijdte, en daarom is dit artikel een tussenstand.
5. Wat je in de volgende artikelen leest
In het tweede artikel lees je dat de rechtbank de meldplicht in twee zaken niet heeft toegepast op een besluit dat alleen met een taalhulpmodel was geredigeerd, terwijl de inhoud van medewerkers kwam. Die uitkomst is houdbaar, maar een van de twee redenen die de rechtbank daarvoor gaf klopt niet, en de lijn staat nog niet vast.
In het derde artikel lees je dat de rechtbank in 2026 verdeeld is geraakt over de vraag of het gebruik van een algoritme of AI in het besluit moet staan als dat gebruik geen invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit. Ook lees je daar dat de rechtbank sindsdien stukken over de werking van een algoritme eist en geen genoegen neemt met verklaringen alleen, en dat het vermelden van elk gebruik de veiligste route is zolang de Afdeling niet heeft gekozen.
In het vierde artikel lees je welke drie plichten de AI-verordening oplegt aan een bestuursorgaan dat een AI-systeem met een hoog risico[C2] gebruikt. Het bestuursorgaan moet de betrokkene laten weten dat zo’n systeem bij een beslissing over hem is gebruikt, ook als dat voor de uitkomst niets heeft betekend. Daarnaast moet het op verzoek van de betrokkene uitleggen welke rol het systeem bij de beslissing heeft gespeeld, en moet het bestuursorgaan het gebruik van het systeem vooraf registreren in een Europese databank.[15]
In het vijfde artikel lees je dat tekst die een AI-systeem heeft gemaakt, herkenbaar moet zijn als AI-tekst: software moet aan de tekst zelf kunnen zien dat AI hem heeft gemaakt. Ook lees je daar dat een markering alleen laat zien dat AI aan de tekst heeft meegeschreven, en dat de mens die het stuk vaststelt verantwoordelijk blijft voor wat erin staat.[16]
In het zesde artikel vind je een stappenplan. Daarmee loop je bij een besluit waarbij een algoritme of AI is gebruikt stap voor stap na wat je moet vermelden, wat je moet kunnen uitleggen en wat je moet vastleggen.
Conclusie
De bestuursrechter vraagt al bijna tien jaar openheid over het systeem achter het besluit, omdat de burger moet kunnen controleren hoe dat besluit tot stand kwam. AERIUS legde in 2017 de basis: de keuzes, gegevens en aannames van een rekenmodel moeten kenbaar zijn. In 2025 eiste de rechtbank dezelfde openheid voor algoritmen en AI in individuele besluiten: de meldplicht. Een besluit dat het gebruik van zo’n hulpmiddel verzwijgt, vindt de rechtbank onvoldoende gemotiveerd.[17] De meldplicht geldt alleen als het hulpmiddel daadwerkelijk is gebruikt, en zij groeit in de procedure uit tot een plicht om de werking uit te leggen.
Hoe ver de meldplicht reikt, staat nog niet vast. Melden hoeft niet altijd, de rechtbank is in 2026 verdeeld geraakt over de reikwijdte van de meldplicht, en de AI-verordening voegt eigen plichten toe. De volgende artikelen van deze reeks gaan daarover.
Eén ding staat wel vast, en dat kan een overheidsorganisatie nu al regelen. Zij moet weten of, en waarvoor, een algoritme of AI bij een besluit is gebruikt, want wie dat niet kan zeggen, kan het niet melden en ook niet uitsluiten.[18] De zaak van juli 2025 laat zien wat er anders kan gebeuren: de minister kon AI-gebruik niet uitsluiten, en de rechtbank vernietigde het besluit.
Hulp nodig?
Heb je vragen over verantwoord en transparant AI-gebruik binnen je organisatie? Onze professionals helpen je graag verder! Neem gerust contact op via info@lexdigitalis.nl voor meer informatie.
Voetnoten
[1] Artikel 3:46 Awb; zie paragraaf 1 (Afdeling) en paragraaf 2 (rechtbank).
[2] ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259, r.o. 14.3 en 14.4 (AERIUS I).
[3] ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454, r.o. 23.3 tot en met 23.5, waarin de Afdeling de uitspraak van 2017 op dit punt verduidelijkt.
[4] Artikel 3:46 Awb.
[5] Beroepen in vreemdelingenzaken worden in eerste aanleg behandeld door de rechtbank Den Haag (artikel 71 lid 1 Vw 2000). Waar dit artikel “de rechtbank” schrijft, gaat het om die rechtbank.
[6] De rechtbank baseert de eis op effectieve rechtsbescherming (juni 2025, r.o. 5.2; juli 2025, r.o. 7; augustus 2025, r.o. 8.1, met verwijzing naar artikel 47 Handvest en artikel 13 EVRM); zie noten 7, 8 en 9. Het motiveringsgebrek: artikel 3:46 Awb (juli 2025) en artikelen 3:46, 3:47 en 7:12 lid 1 Awb (augustus 2025).
[7] Rechtbank Den Haag 10 juni 2025 (meervoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.1 en 5.2; JV 2025/195, m.nt. J. ten Cate; Computerrecht 2026/40, m.nt. A.F. Tadema. De minister had twee ontkennende verklaringen van de beslismedewerkers overgelegd en de rechtbank zag geen reden daaraan te twijfelen (r.o. 5.1). De regel over vermelding staat in een overweging ten overvloede (r.o. 5.2): de rechtbank onderschrijft het advies van de Raad voor de rechtspraak dat het gebruik van complexe algoritmes uit de op de zaak betrekking hebbende stukken moet blijken, en omdat niet vaststond of Case Matcher een eenvoudig of een complex algoritme is, moet de minister het gebruik vermelden totdat de rechter de tool heeft getoetst.
[8] Rechtbank Den Haag 10 juli 2025 (enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:12290, r.o. 7. De rechtbank legde de meldplicht op aan zowel de minister als het COA en spreekt van het gebruik van algoritmes “en daarmee” van AI, in welke vorm dan ook. Het COA gaf ook ter zitting geen inzage in of, in hoeverre en op welke wijze AI was gebruikt. Vernietiging wegens strijd met artikel 3:46 Awb.
[9] Rechtbank Den Haag 5 augustus 2025 (tussenuitspraak, enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:14544, r.o. 7, 8.1 en 9; JV 2025/217, m.nt. J. ten Cate. De rechtbank stelde vast dat het gebruik van IOB noch in het primaire besluit noch in het besluit op bezwaar stond, achtte een ambtshalve toetsing van het algoritme aangewezen en droeg de minister op de motivering binnen vier weken aan te vullen, met uitleg over de werking, het gebruik, de gegevensverwerking en de risicoprofilering.
[10] ABRvS 17 maart 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1107, r.o. 1, uitspraak zonder zitting (artikel 8:54 lid 1 Awb). De Afdeling bevestigde daarin Rechtbank Den Haag 23 januari 2025, NL24.46872, en nam de motivering onder 10 van die uitspraak over: er waren geen concrete aanknopingspunten dat AI was gebruikt bij het opstellen van het voornemen. De Afdeling deed de zaak verkort af (artikel 91 lid 2 Vw 2000), maar nam de redenering van de rechtbank uitdrukkelijk over. Over de reikwijdte van de meldplicht zegt de uitspraak niets.
[11] Rechtbank Den Haag 21 mei 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:9132, r.o. 4.1: dat de IND volgens algoritmes.overheid.nl Case Matcher kán gebruiken en dat het voornemen standaardtekstblokken bevat, maakt niet aannemelijk dat dit in deze zaak ook is gebeurd. Dat standaardteksten op zichzelf zijn toegestaan, volgt uit ABRvS 11 april 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1642, r.o. 4.3 tot en met 4.8: een voornemen dat niet uitdrukkelijk op de individuele omstandigheden ingaat, is niet zonder meer onzorgvuldig. Over een kort besluit en een magere bespreking van de zienswijze: Rechtbank Den Haag 11 november 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:21156, r.o. 8, en Rechtbank Den Haag 21 april 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:9652, r.o. 5 tot en met 6.2.
[12] Rechtbank Den Haag 21 mei 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:9132, r.o. 4.1: de minister ontkende het gebruik ter zitting na overleg met de opsteller van het voornemen. Rechtbank Den Haag 10 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.1: twee ontkennende verklaringen van de beslismedewerkers en een interne minuut waaruit geen gebruik bleek. Rechtbank Den Haag 1 juli 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:11552, r.o. 4.2 (een andere COA-zaak dan die van 10 juli 2025 in noot 8): het COA verklaarde geen generatieve AI te hebben gebruikt; de rechtbank zag geen reden daaraan te twijfelen en vond herhalingen en formeel taalgebruik in het besluit onvoldoende voor het tegendeel.
[13] Rechtbank Den Haag 11 november 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:21156, r.o. 8; Rechtbank Den Haag 5 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:3257, r.o. 3 tot en met 6; Rechtbank Den Haag 21 april 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:9652, r.o. 5 tot en met 6.2.
[14] Zie noot 8. De minister verklaarde ter zitting dat AI-gebruik bij het redigeren en vormgeven van het plaatsingsbesluit of bij de verslaglegging van het incident niet kon worden uitgesloten (r.o. 7).
[15] Artikel 26 lid 8 en lid 11, artikel 49 lid 3 en artikel 86 lid 1 Verordening (EU) 2024/1689 (hierna: AI-verordening). De plichten gelden in de praktijk vanaf 2 december 2027 (artikel 113 AI-verordening, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744); zie het vierde artikel van deze reeks.
[16] Artikel 50 AI-verordening; zie het vijfde artikel van deze reeks.
[17] Artikel 3:46 Awb.
[18] Zie noten 8 en 14 (juli 2025).