Inleiding
Goed ingezet helpt het organisaties vooruit, brengt het scherpte in besluitvorming en draagt het bij aan beter beleid. Toch is dit niet het beeld dat blijft hangen wanneer over consultancy en ethiek wordt gesproken. Dat is ook wel begrijpelijk: met acteur Pierre Bokma die als schurkachtige superconsultant Hans Buitenschot volle theaterzalen trekt met zijn “satire over het bestuurlijke gezwel wat onze samenleving al twintig jaar overwoekert” (consultancy),[1] nieuws over (consultants van) de Boston Consulting Group die kosten/baten analyses produceerden voor het etnisch zuiveren van Gaza ten behoeve van Israëlische nieuwbouwprojecten,[2] en Simon van Teutems’ openbaringen over hoe de Zuidas idealistische knappe koppen lokt naar het grootkapitaal,[3] wordt de beroepsgroep niet bepaald in een positief daglicht geplaatst. Als consultant én jurist die zelf denkt een onderdeel van de oplossing te zijn in plaats van het probleem, is dit een goed moment om te reflecteren op de vraag: “hoe doen wij dat dan?!”.
In dit artikel staat de vraag centraal welke ethische normen gelden voor juridisch consultants. Het brengt een nodige nuance aan in het karikaturale beeld van consultancy als persé a-morele beroepsgroep. Daarmee is niet gezegd dat alle kritiek onterecht is, maar wij zien bij Lex Digitalis dat een ander perspectief net zo waar is. Door de rol van een consultant te koppelen aan verschillende ideeën over professionele ethiek in juridische beroepsgroepen ontstaat juist een veelzijdig beeld van de ethische consultant. Het artikel werkt van algemeen naar specifiek: eerst komen bredere perspectieven op professionele ethiek aan bod, daarna wordt ingezoomd op de rol van de consultant, gevolgd door concrete kaders zoals maatschappelijke en institutionele normen, kantoorafspraken en de overeenkomst tot opdracht. Zo wordt zichtbaar hoe op verschillende niveaus wel degelijk richting ontstaat voor het ethisch handelen van consultants, en ook hoe consultancy minder draait om groot geld en grootspraak, en meer om het soort werk waar je als jurist daadwerkelijk iets maatschappelijks bereikt.
Perspectieven op professionele ethiek
Een manier om professionele beroepsgroepen te onderscheiden is door te kijken naar de manier waarop een groep zichzelf reguleert aan de hand van ethische kaders.[4] Tussen groepen kunnen die kaders namelijk verschillen: waar rechters geacht worden zich onafhankelijk op te stellen, wordt van advocaten juist gevraagd een partijdige houding aan te nemen in het belang van hun cliënt. De overtuiging van de individuele professional wordt in moeilijke situaties overschreden door ‘hogere’, gecentraliseerde en rol-afhankelijke waarden, zoals (on)partijdigheid of rechtszekerheid. Je kunt afleiden welke waarden gelden voor een bepaalde beroepsgroep door naar de positie van die beroepsgroep als instituut in de maatschappij te kijken. Daarnaast brengen werkzaamheden bepaalde praktische verantwoordelijkheden met zich mee.
De rol van een consultant
Eerst een bijschaving van het beeld van “de consultant”. Dat is niets anders dan een professional met gespecialiseerde kennis, wiens dienst bestaat uit het delen van kennis met andereen en het toepassen daarvan. Die kennis kan op verschillende manieren ingezet worden voor opdrachtgevers: vanuit een interim positie in de organisatie of door extern advies bij een specifiek vraagstuk, waar een duidelijk adviesproduct opgeleverd wordt. Het voornaamste verschil zit erin of de consultant als onderdeel van een bestaand team dagelijkse werkzaamheden uitvoert, of een specifiek probleem komt helpen oplossen vanachter diens eigen bureau. De consultant vervult daarbij een behoefte aan specialistische kennis die een organisatie zelf niet (voldoende) in huis heeft. Critici van de consultancy wijten dit gebrek aan kennis bij de overheid aan de vercommercialisering van kennis, die een ‘brain drain’ in stand houdt waarbij knappe koppen liever vlug groot geld verdienen dan zich wortelen als ambtenaar. In hoeverre consultants daar per definitie debet aan zijn, is twijfelachtig. Afhankelijk van het werkgebied en hoe een consultant diens rol invult, is permanente in-house specialistische kennis niet alleen overbodig, maar beperkt het ook de overdracht van die kennis naar andere organisaties. Juist door onze inzetbaarheid in wisselende omgevingen bereikt onze kennis meer organisaties dan wanneer we ergens in dienst waren gegaan.
Het werkgebied van consultants is bijzonder breed en divers. Hoewel de term recent vooral synoniem is gebruikt als ‘business consultant’,[5] zijn er genoeg consultants die alleen met ‘business’ minder van doen hebben. Bij Lex Digitalis werken bijvoorbeeld – om in de Engelse terminologie te blijven – voornamelijk legal of privacy consultants. Ons specialisme is dus in het juridische domein. Veel van onze opdrachtgevers zijn werkzaam in de (semi) publieke sector. Voor hen werken wij als privacy jurist, security officer of Functionaris Gegevensbescherming, of geven wij advies over governance, naleving van de AVG en andere dringende privacyvraagstukken. Als onderscheidende beroepsgroep zijn we, afhankelijk van de opdracht, dus ook meer verwant aan ambtenaren, toezichthouders, bedrijfsjuristen of advocaten dan aan efficiency managers en belastingadviseurs. Dit vertaalt zich direct in de perspectieven op ethiek die wij hanteren.
Ethische kaders
Hieronder schets ik aan de hand van algemene en abstracte naar meer geïndividualiseerde en concrete invalshoeken waarmee de ethische kaders van een juridisch consultant kunnen worden bepaald. Deze zijn geijkt op verschillende bestaande ethische concepten: utilitarisme, rule-based ethics en virtue-based ethics. Bij ethiek gaat het telkens om de vraag wat juist is, en waarom. [6]
1. Maatschappelijk
In de meest algemene zin leveren consultants diensten aan de maatschappij door specialistische kennis in te brengen en daarmee een specifiek vraagstuk in een organisatie op te lossen. Daarin verschillen ze weinig van andere juristen, zoals advocaten, maar ook weinig van de fietsenmaker op de hoek. Een fietsenmaker heeft de kennis en tijd om je achterband degelijk te vervangen als deze versleten is. Een goede fietsenmaker geeft je tips hoe je slijtage kan voorkomen, en de beste fietsenmaker laat je zien hoe je je band zelf vervangt. Datzelfde principe geldt ook voor ons als privacy consultants: als de opdracht is afgerond, is het datalek opgelost en afgehandeld, heeft de klant grip op de informatiehuishouding en hebben zij de kennis om toekomstige incidenten zelf af te handelen. Verkeerde kennis geven of kennis achterhouden voor eigen werkverschaffing staat haaks op dit idee. Een fietsenmaker die expres je ventiel losdraait zodat je sneller terugkomt, zoek je toch ook geen tweede keer op?
2. Institutioneel
Gedragscodes zijn collectieve ethische kaders waar je als groep professionals aan zegt te houden als je je beroep uitoefent. Ze zijn vaak sterk verbonden aan de maatschappelijke functie van een beroep en kunnen een voorwaarde zijn om het beroep uit te mogen oefenen. Zo leggen ambtenaren een eed af die onpartijdigheid belooft. Vergelijk daarbij de normen uit de Advocatenwet: daarin wordt juist het dienen van het cliëntbelang centraal gesteld. Sommige beroepscodes zijn op vrijwillige basis. Daar is de Gedragscode van de Orde van Organisatiekundigen en -adviseurs er een van; een beroepsorganisatie voor consultants dus. Het is niet verplicht om daar lid van te zijn om consultancy te beoefenen, maar deelname kan het vertrouwen in de beroepsgroep vergroten. Het laat zien dat binnen die groep bepaalde normen voorrang krijgen boven persoonlijke of commerciële overtuigingen.
3. Kantoor
Een meer geïndividualiseerde bron van beroepsethiek is de heersende normen binnen een bepaald kantoor. Als werknemer ben je een onderdeel en vertegenwoordiger van een grotere organisatie die een eigen belang, missie en strategie heeft. Het is dus niet aan jou om onbegrenst dwars te gaan liggen bij iets waar je het mee oneens bent. Als bij een opdracht ethische dilemma’s ontstaan, zullen die in samenspraak met de leidinggevende moeten worden besproken. De norm is dan wat met instemming van de werkgever de uitkomst van het gesprek is. Deze positivistische inslag wordt onzalig als het voor consultants de enige bron van ethiek wordt. Tegelijk kan het de individuele consultant helpen eigen keuzes te maken bij het kiezen voor een kantoor dat bepaalde normen centraal stelt. Nadruk op kantoorethiek stimuleert ook een minimumniveau van ethisch handelen onder de werknemers.
4. Overeenkomst
In het verlengde van deze kantoorethiek kan de uitleg van de overeenkomst tot opdracht bepalend zijn voor de ruimte om ethisch te handelen. In de eerste plaats kan uit wat de partijen hebben afgesproken een bepaalde norm afgeleid worden. Vaak wordt niet alleen het gewenste resultaat van de opdracht vastgelegd, maar ook de omstandigheden waaronder de opdracht uitgevoerd moet worden. Dat kan een geheimhoudingsverklaring zijn, of de ondertekening van een integriteits- of gedragscode. Afhankelijk van wat er is afgesproken – en niet is afgesproken – kan bij conflict een opdrachtspecifieke afweging worden gemaakt waarvan het oordeel niet hoeft uit te stralen naar andere opdrachten.
Toch zouden naast deze ‘pacta sunt servanda’ ook de privaatrechtelijke normen van redelijkheid en billijkheid ethische sturing kunnen geven. Als partij ben je verplicht tot behoorlijke nakoming, word je geacht de wederpartij tijdig en volledig te informeren en geen afspraken te maken die in strijd zijn met het recht of “de goede zeden”. Nu zijn dit juridisch ingekaderde normen met een eigen betekenis binnen het Nederlandse recht, maar ze signaleren ook bredere waarden van transparantie, deugdelijkheid en betrouwbaarheid.
Conclusie
De consultancy is een bijzonder diffuuse beroepsgroep. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen soorten consultants en hun werkzaamheden voordat conclusies over moraliteit kunnen worden gemaakt. In dit artikel zien we dat er op verschillende niveaus handvatten bestaan waar consultants zich aan kunnen vasthouden bij conflict. Dit laat zien dat consultancy duidelijke ethische kaders kan hebben die breder gaan dan het bekende cliché van efficiëntie en uurtje-factuurtje. Anders dan Hans Buitenschot je wilt doen geloven, vervullen consultants een waardevolle rol in de maatschappij: ze brengen kennis waar die ontbreekt, helpen problemen oplossen die blijven liggen en maken zichzelf uiteindelijk overbodig. Wie daar plezier in heeft, vindt in consultancy een vak waarmee je midden in organisaties terechtkomt en de ruimte hebt om samen problemen op te lossen. Het is vooral belangrijk dat consultants daar zelf bewust van worden en hun rol zorgvuldig en verantwoordelijk invullen.
[1] https://de-verleiders.nl/producties/bureau-buitenschot/
[2] https://www.middleeasteye.net/news/bcg-modelled-plan-relocate-palestinians-gaza-somalia
[3] https://decorrespondent.nl/cp/debermudadriehoekvantalent
[4] Goldman, A. (1992). Professional ethics. In B. C. Becker & L. C. Becker (Eds.), The encyclopedia of ethics (Vol. 2, pp. 43–47). New York, NY: Garland Publishing, p. 43
[5] https://www.consultancy.eu/career/what-is-consulting
[6] Herring, J. (2014). Professional ethics (2nd ed.). Oxford University Press, p. 4
