Deze reeks
Artikel 1: Transparantie over het systeem achter een besluit: de meldplicht die de rechter uit de Awb afleidt
Artikel 2: Transparantie over het systeem achter een besluit: geldt de meldplicht ook bij het redigeren met een AI-model?
Artikel 3: Transparantie over het systeem achter een besluit: invulling van de meldplicht volgens een verdeelde rechtbank
Artikel 4: Transparantie over hoog-risico-AI bij overheid: drie plichten uit de AI-verordening naast de meldplicht
Artikel 5: Transparantie over AI-tekst: herkenbaar door markering, mens blijft verantwoordelijk
Artikel 6: Transparantie over AI bij overheid: stappenplan van meldplicht tot markering
Inleiding
Overheden nemen besluiten met hulp van algoritmen en AI, en de bestuursrechter eist dat zij daar open over zijn. Het eerste artikel van deze reeks liet zien dat de rechter die eis baseert op rechtsbescherming: de burger moet kunnen controleren hoe een besluit tot stand kwam, en een besluit dat het gebruik van een algoritme of AI verzwijgt, is onvoldoende gemotiveerd.[1] De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State[2] formuleerde in 2017 de norm voor rekenmodellen, en de rechtbank[3] eiste in 2025 dezelfde openheid voor algoritmen en AI. Sindsdien verlangt de rechtbank dat het bestuursorgaan in het besluit vermeldt welk algoritme of welke AI is gebruikt, en dat het kan uitleggen hoe het werkt. Melden hoeft niet altijd: in twee zaken waarin alleen een taalhulpmodel de tekst van het besluit had herschreven en de inhoud van medewerkers kwam, paste de rechtbank de meldplicht niet toe (zie het tweede artikel).
Daarmee bleef een vraag open. Moet een bestuursorgaan elk gebruik van een hulpmiddel melden, of alleen gebruik dat invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit? In 2026 beantwoordde de rechtbank die vraag op twee manieren, en zij stelde tegelijk zwaardere eisen aan de uitleg over de werking van een hulpmiddel. Dit artikel loopt die uitspraken langs en concludeert dat er nu twee lezingen van de meldplicht naast elkaar bestaan, en dat onduidelijkheid over het hulpmiddel onder beide lezingen voor rekening van het bestuursorgaan komt. Het artikel beschrijft daarna wat die uitspraken concreet van een overheidsorganisatie vragen. Ook dit artikel gaat alleen over de meldplicht uit de rechtspraak.
Leeswijzer
Paragraaf 1 gaat over de uitspraken waarin de rechter stukken over de werking van een algoritme eist. Paragraaf 2 volgt de uitspraken over de vraag of gebruik zonder invloed op de inhoud van het besluit moet worden gemeld. Paragraaf 3 zet de twee lezingen naast elkaar en laat zien wat onder beide lezingen gelijk blijft. Paragraaf 4 beschrijft wat de uitspraken concreet van een overheidsorganisatie vragen. Paragraaf 5 vertelt kort wat je in de volgende artikelen van deze reeks leest. Ben je vooral benieuwd wat dit concreet betekent voor jouw organisatie? Lees dan paragraaf 4.
Over deze reeks
Deze reeks bestaat uit zes artikelen over de vraag hoe open de overheid moet zijn over haar gebruik van algoritmen en AI. Het eerste artikel gaat over de meldplicht: de plicht van een bestuursorgaan om in een besluit te vermelden dat het bij dat besluit een algoritme of AI heeft gebruikt, en om de werking daarvan te kunnen uitleggen. Het beschrijft hoe die plicht is ontstaan en wanneer zij geldt. Het tweede artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt als AI alleen de tekst van een besluit heeft herschreven, terwijl de inhoud van een medewerker komt. Dit derde artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt voor hulpmiddelen die geen invloed hebben gehad op de inhoud van het besluit, zoals een zoekfunctie, en over de vraag hoe een bestuursorgaan de werking van een hulpmiddel moet onderbouwen. Het vierde artikel gaat over drie plichten die de AI-verordening de overheid oplegt als zij een AI-systeem met een hoog risico gebruikt bij beslissingen over burgers, ook als dat geen besluiten in de zin van de Awb zijn: de burger informeren, op verzoek uitleg geven en het systeem registreren. Het vijfde artikel gaat over de vraag hoe aan een tekst te zien is dat AI hem heeft gemaakt, en wie verantwoordelijk blijft voor de inhoud. Het zesde artikel is een stappenplan waarmee je de plichten uit de eerste vijf artikelen in je eigen organisatie toepast.
1. Strengere motiveringsplicht: uitleg met stukken
De eerste zaak die we in dit artikel behandelen, gaat over Case Matcher, de zoekfunctie waarmee de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vergelijkbare dossiers opzoekt. Zoals in het eerste artikel besproken, moest de IND vermelden dat Case Matcher is gebruikt, zolang de rechter de tool niet had getoetst.[4] In mei 2026 beoordeelde de rechtbank in twee asielzaken de uitleg die de IND over de werking van Case Matcher had gegeven.[5] Die uitleg bestond uit verklaringen van een eigen technisch expert en van de leverancier, met de stelling dat Case Matcher geen AI-systeem is maar een eenvoudige zoekmachine op trefwoorden, zonder risico op bias. De rechtbank vond die verklaringen niet genoeg. Zij wilde stukken zien waaruit blijkt hoe de tool zoekresultaten rangschikt en scoort, en welke risico’s op automation bias de IND heeft onderzocht en afgedekt.[6] Automation bias houdt in dat mensen te veel vertrouwen op de uitkomsten van een geautomatiseerd systeem. Zolang die stukken ontbraken, was het besluit onvoldoende gemotiveerd, en de rechtbank gaf de minister de kans dat te herstellen.[7]
In augustus 2026 volgde de einduitspraak in een van beide zaken. De minister leverde de gevraagde stukken niet. Daardoor kon de rechtbank niet vaststellen of Case Matcher een AI-systeem is, en evenmin of vermelding in het besluit nodig was. Zij vernietigde het besluit.[8] Uitleg over de werking van een algoritme is dus meer dan een verklaring van het bestuursorgaan: de rechter kan de onderliggende stukken opvragen en toetst of die stukken de uitleg bevestigen.
2. AI-gebruik zonder invloed op het besluit melden?
Voor de vraag of het gebruik van een algoritme of AI in het besluit moet staan als het de uitkomst niet heeft beïnvloed, liepen de antwoorden in 2026 uiteen, zoals uit de volgende drie zaken blijkt.
Geen meldplicht bij alleen ondersteunen
In juli 2026 hoefde de minister het gebruik van VisualDoc niet te vermelden. Dat algoritme herkent en categoriseert documenten en zoekt vergelijkingsmateriaal op, maar beoordeelt de echtheid niet; dat deden medewerkers zelf. Vermelding had voor de betrokkene daarom op dit moment geen toegevoegde waarde.[9] Het voorbehoud “op dit moment” is van de rechtbank: zodra de tool ook echtheidskenmerken beoordeelt, kan de uitkomst anders zijn.
Wel meldplicht, ook zonder invloed
Op dezelfde dag oordeelde de rechtbank over het visumalgoritme IOB (Informatie Ondersteund Beslissen) dat vermelding wel verplicht was. Het algoritme had de aanvraag in een behandelcategorie ingedeeld. Dat het de uitkomst niet had beïnvloed, ontsloeg de minister niet van de plicht om het gebruik en de rol ervan in het besluit te benoemen. De rechtbank grondde dat op de motiveringsplicht en op het transparantiebeginsel uit de AVG.[10] Het besluit werd vernietigd.[11]
Alleen melden bij invloed op de inhoud
In september 2026 kwam de rechtbank in een zaak over Case Matcher tot dezelfde uitkomst als in de zaak over VisualDoc, en gaf daarvoor een maatstaf. Zij oordeelde dat Case Matcher geen AI-systeem is, maar een zoekfunctie die toont in welke eerdere zaken een zoekterm voorkomt, en dat een algoritme pas in de motivering hoort als de motivering zonder dat algoritme niet tot stand had kunnen komen of als het instructies geeft die een deel van de beslissing vormen.[12] Daarmee is de toetsing waarop de rechtbank in juni 2025 wachtte, in deze zaak gedaan: Case Matcher bleek een eenvoudig algoritme, zodat de reden om het gebruik voorlopig te vermelden in deze lezing is weggevallen. In de zaak uit paragraaf 1 kwam de rechtbank aan die toetsing niet toe, omdat de minister de stukken niet leverde.
3. Verschillende lezingen van de meldplicht
De rechtspraak legt de meldplicht op twee manieren uit. Onder beide lezingen komt onduidelijkheid over het hulpmiddel daarnaast voor rekening van het bestuursorgaan.
Eerste lezing: melden zodra het hulpmiddel in de zaak is gebruikt
Volgens de ene lezing moet het bestuursorgaan elk gebruik van een algoritme of AI in het besluit of in de stukken vermelden, ook als het hulpmiddel geen invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit, omdat de burger moet kunnen controleren wat er met zijn zaak is gebeurd.[13] Zo moest de minister het gebruik van IOB en de rol ervan in het besluit benoemen, ook al had het algoritme geen invloed gehad op de inhoud van het besluit, en een vermelding in het Algoritmeregister was daarvoor niet genoeg.[14] Zoals in het eerste artikel besproken, eiste de rechtbank eerder in een zaak over een besluit van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) dat AI-gebruik in welke vorm dan ook wordt gemeld; de uitspraak over IOB ligt daarmee in lijn.[15]
Tweede lezing: melden alleen bij wezenlijke invloed op de inhoud
Volgens de andere lezing hoeft het bestuursorgaan het gebruik van een algoritme of AI alleen te vermelden als dat gebruik wezenlijke invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit. De rechtbank formuleerde dat zo: een algoritme moet in het besluit worden vermeld als de motivering zonder dat algoritme niet tot stand had kunnen komen, of als de instructies van het algoritme een deel van de beslissing omvatten; vooral dan heeft transparantie volgens haar toegevoegde waarde.[16] Zo hoefde VisualDoc niet te worden vermeld: het algoritme herkent documenten en zoekt vergelijkingsmateriaal op, maar medewerkers beoordeelden de echtheid zelf, zodat vermelding voor de betrokkene geen toegevoegde waarde had. Daarmee is in deze zaak ook de voorlopige plicht vervallen waarmee paragraaf 1 begon: de IND moest het gebruik van Case Matcher vermelden zolang de rechter de tool niet had getoetst, en hier is die toetsing gedaan. In de zaak uit paragraaf 1 kwam de rechtbank daar niet aan toe, omdat de minister de stukken niet leverde.[17]
Gewicht van de twee lezingen
De twee lezingen hebben niet dezelfde basis. De tweede lezing bouwt voort op de reactie van de Raad voor de rechtspraak waarop ook de uitspraak van juni 2025 steunde, en komt van twee meervoudige kamers. De eerste lezing steunt op de uitspraak van juli 2025, waartegen hoger beroep loopt, en op de uitspraak over IOB, die mede op de AVG rust omdat IOB de aanvrager zelf profileert.[18]
Onder beide lezingen: onduidelijkheid komt voor rekening van het bestuursorgaan
Welke lezing de rechter ook volgt, in de uitspraken uit dit artikel kwam onduidelijkheid over het hulpmiddel steeds voor rekening van het bestuursorgaan. Drie voorbeelden uit dit artikel laten dat zien. Zolang de rechter niet had vastgesteld wat Case Matcher is, moest de IND het gebruik vermelden (zie paragraaf 1).[19] Levert het bestuursorgaan de gevraagde stukken over de werking niet, dan kan de rechtbank niet vaststellen of het hulpmiddel een AI-systeem is, en dus ook niet of vermelding nodig was; in de zaak uit paragraaf 1 vernietigde zij daarom het besluit.[20] Voor een AI-systeem geldt volgens die uitspraak bovendien dat het gebruik, de risico’s en de genomen maatregelen in het besluit horen.[21] En kan een medewerker zich niet herinneren of hij Case Matcher heeft gebruikt, dan gaat de rechter ervan uit dat dat zo is.[22] Een bestuursorgaan dat niet kan zeggen of een hulpmiddel is gebruikt en wat het is, loopt dus onder beide lezingen het risico dat het besluit wordt vernietigd.
De Afdeling heeft nog niet gekozen
De Afdeling heeft zich tot nu toe alleen uitgesproken over de vraag wanneer gebruik aannemelijk is, niet over de reikwijdte van de meldplicht.[23] Geen van beide lezingen is dus door de hoogste rechter bevestigd, en daarom is ook dit artikel een tussenstand.
4. Wat betekent dit voor jouw organisatie?
Zolang de Afdeling niet heeft gekozen, is vermelden van elk gebruik de veiligste route, mits je de werking van het systeem ook kunt onderbouwen. Een besluit dat te weinig vermeldt, kan om die reden worden vernietigd; dat de rechter de rechtsgevolgen daarna in stand kan laten, zoals bij IOB in juli 2026, maakt het besluit niet alsnog rechtmatig.[24] Wie vermeldt, haalt tegelijk een uitlegplicht binnen. Een vaste zin dat AI mogelijk is gebruikt, biedt geen uitweg; in de COA-zaak uit het eerste artikel was juist die onzekerheid de reden voor vernietiging.[25] Concreet vraagt de rechtspraak drie dingen.
Vermeld in het besluit welk systeem is gebruikt en waarvoor
Vermeld welk systeem is gebruikt en waarvoor, ook als het alleen zoekt, documenten herkent of een tekst redigeert. Onder de eerste lezing is dat verplicht en onder de tweede niet verboden, zodat je met vermelden onder beide lezingen goed zit. Doe het in het besluit zelf: in de zaken uit het eerste artikel vroeg de rechtbank om vermelding in het besluit of in de stukken en later om vermelding in het primaire besluit, en vermelding in het besluit zelf voldoet aan allebei.[26] Een vermelding in het Algoritmeregister is niet genoeg; het besluit moet zeggen wat het systeem in deze zaak heeft gedaan.[27]
Zorg dat je de werking kunt uitleggen en met stukken kunt onderbouwen
Zorg dat je in een procedure kunt aangeven of en hoe AI is gebruikt, en bij een algoritme dat de inhoud van het besluit raakt ook hoe het werkt en wat het voor het besluit heeft betekend. Verklaringen van een eigen expert of van de leverancier waren daarvoor in mei 2026 niet genoeg; de rechter kan de onderliggende stukken opvragen, en wie die weigert, loopt het risico dat het besluit wordt vernietigd, zoals in augustus 2026 gebeurde.[28] Bij een AI-systeem horen volgens de uitspraak van augustus 2026 ook de risico’s en de genomen maatregelen in het besluit.[29]
Leg intern vast welke tool waarvoor is gebruikt
Geen van deze uitspraken schrijft een intern register van AI-gebruik voor, en het Nederlandse Algoritmeregister is vrijwillig.[30] Maar zonder eigen vastlegging kun je niet vermelden, niet verklaren en niet uitsluiten. Het COA liep daar in de zaak uit het eerste artikel op vast, en in twee zaken over Case Matcher gold een medewerker die het zich niet meer herinnerde als gebruik.[31] Interne registratie is dus geen wettelijke plicht, wel de voorwaarde om aan de plichten hierboven te kunnen voldoen.
5. Wat je in de volgende artikelen leest
In het vierde artikel lees je welke drie plichten de AI-verordening oplegt aan een bestuursorgaan dat een AI-systeem met een hoog risico gebruikt. Het bestuursorgaan moet de betrokkene laten weten dat zo’n systeem bij een beslissing over hem is gebruikt, ook als dat voor de uitkomst niets heeft betekend. Daarmee sluit de AI-verordening aan bij de eerste lezing. Daarnaast moet het bestuursorgaan op verzoek van de betrokkene uitleggen welke rol het systeem bij de beslissing heeft gespeeld, en moet het het gebruik van het systeem vooraf registreren in een Europese databank.[32] Die plichten gelden vanaf eind 2027 en staan los van de motiveringsplicht uit de Awb, zodat de rechtspraak uit de eerste drie artikelen ook voor die systemen blijft gelden.
In het vijfde artikel lees je dat tekst die een AI-systeem heeft gemaakt, herkenbaar moet zijn als AI-tekst: software moet aan de tekst zelf kunnen zien dat AI hem heeft gemaakt, of het nu om een besluit, een brief of een persbericht gaat.[33] Ook lees je daar dat een markering alleen laat zien dat AI aan de tekst heeft meegeschreven, en dat de mens die het stuk vaststelt verantwoordelijk blijft voor wat erin staat.
In het zesde artikel vind je een stappenplan. Daarmee loop je bij een besluit waarbij een algoritme of AI is gebruikt stap voor stap na wat je moet vermelden, wat je moet kunnen uitleggen en wat je moet vastleggen.
Conclusie
De meldplicht die de rechtbank sinds 2025 aan bestuursorganen oplegt, is in 2026 op twee punten verder ingevuld. De plicht om de werking van een hulpmiddel uit te leggen is een plicht geworden om die werking met stukken te onderbouwen. Over de reikwijdte van de meldplicht is de rechtbank verdeeld geraakt. Volgens de ene lezing hoort elk gebruik in het besluit, ook zonder invloed op de uitkomst; volgens de andere alleen gebruik dat invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit. Beide lezingen leggen het risico van onduidelijkheid bij het bestuursorgaan: wie niet kan zeggen of en welk hulpmiddel is gebruikt, loopt het risico dat het besluit wordt vernietigd. De keuze tussen de lezingen ligt bij de Afdeling.
Voor een overheidsorganisatie betekent dit drie dingen: in het besluit vermelden welk systeem is gebruikt en waarvoor, de werking kunnen uitleggen en met stukken onderbouwen, en intern vastleggen welke tool waarvoor is gebruikt. Zolang de Afdeling niet heeft gekozen, is vermelden van elk gebruik de veiligste route.
Hulp nodig?
Heb je vragen over verantwoord en transparant AI-gebruik binnen je organisatie? Onze professionals helpen je graag verder! Neem gerust contact op via info@lexdigitalis.nl voor meer informatie.
Voetnoten
[1] Artikel 3:46 Awb; zie het eerste artikel, paragraaf 1 en 2.
[2] Hierna: de Afdeling.
[3] Beroepen in vreemdelingenzaken worden in eerste aanleg behandeld door de rechtbank Den Haag (artikel 71 lid 1 Vw 2000). Waar dit artikel “de rechtbank” schrijft, gaat het om die rechtbank.
[4] Rechtbank Den Haag 10 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.2; zie het eerste artikel, paragraaf 2.
[5] Rechtbank Den Haag 7 mei 2026 (tussenuitspraken, meervoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2026:10882 en ECLI:NL:RBDHA:2026:10886, r.o. 9 tot en met 12; de laatste in JV 2026/146, m.nt. J. ten Cate. De rechtbank stelde motiveringsgebreken vast en vroeg de minister om stukken waaruit de technische werking van Case Matcher blijkt en de wijze waarop risico’s op bias zijn ondervangen.
[6] De rechtbank noemde het rangschikkingsmechanisme, het scoringsmechanisme dat de relevantie bepaalt en de maatregelen tegen automation bias. Daarbij woog mee dat de eigen e-learning van de IND medewerkers waarschuwt voor tunnelvisie bij het zoeken op de uitkomst van eerdere zaken.
[7] Artikel 3:46 Awb (motivering) en artikel 8:51a in samenhang met artikel 8:80a Awb (bestuurlijke lus: de rechter geeft het bestuursorgaan in een tussenuitspraak de gelegenheid het gebrek te herstellen).
[8] Rechtbank Den Haag 7 augustus 2026 (meervoudige kamer, einduitspraak in een van de zaken van mei 2026), ECLI:NL:RBDHA:2026:22093, r.o. 13 tot en met 18; JnB 2026/818; M en R 2026/100, m.nt. B. Arentz. De minister liet na de tussenuitspraak weten geen gebruik te maken van de gelegenheid de gevraagde stukken over te leggen (r.o. 1.12 en 8). Omdat de werking van Case Matcher daardoor niet inzichtelijk werd, kon de rechtbank niet vaststellen of het een AI-systeem is en evenmin of vermelding in het besluit nodig was (r.o. 13 tot en met 15). Vernietiging wegens strijd met de artikelen 3:2 en 3:46 Awb; de minister moet binnen zes weken opnieuw beslissen en moet, als hij Case Matcher niet gebruikt, dat onderbouwen (r.o. 18).
[9] Rechtbank Den Haag 29 juli 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:21749, zaaknummer NL25.25600 (de publicatie op rechtspraak.nl is inmiddels ingetrokken; samenvatting onder RNL2026-2859346). VisualDoc wordt gebruikt voor documentherkenning en -categorisering, detaildetectie en aantekeningen, en als zoekfunctie voor referentiemateriaal; het beoordeelt (nog) geen echtheidskenmerken en geeft geen oordeel over de authenticiteit.
[10] Rechtbank Den Haag 29 juli 2026 (meervoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2026:21628, r.o. 14 tot en met 16.1. Motiveringsplicht: artikelen 3:46 en 3:47 Awb. Transparantiebeginsel: artikel 5 lid 1 AVG (het beginsel staat in onderdeel a), r.o. 15. De aanvraag was ingedeeld in de reguliere behandelcategorie en de indeling had volgens de rechtbank geen invloed op de uitkomst (r.o. 12.2 en 12.4). Het besluit is ook vernietigd omdat de minister ten onrechte van horen had afgezien (r.o. 20). Tegen de uitspraak staat geen hoger beroep open. De AVG kent daarnaast een eigen spoor voor geautomatiseerde besluitvorming, met artikel 22 AVG en het recht op nuttige informatie over de onderliggende logica in artikel 15 lid 1 onder h AVG; dat spoor blijft in dit artikel buiten beschouwing.
[11] De rechtsgevolgen bleven in stand: het gebrek maakte voor de uitkomst geen verschil en de minister had het visum op inhoudelijke gronden mogen weigeren (r.o. 16.1, 18 tot en met 18.4 en 21; artikel 8:72 lid 3 aanhef en onder a Awb).
[12] Rechtbank Den Haag 2 september 2026 (meervoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 10 tot en met 10.5 (kwalificatie) en 12.1 tot en met 12.6 (meldplicht). De rechtbank leidt de maatstaf af uit artikel 3:46 Awb en verwijst daarbij naar het Reflectiedocument algoritmische besluitvorming en de Awb en de reactie van de Raad voor de rechtspraak daarop van 14 juni 2024 (r.o. 12.1 met voetnoot 12). Hoger beroep staat open.
[13] Rechtbank Den Haag 10 juli 2025 (enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:12290, r.o. 7, en Rechtbank Den Haag 29 juli 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:21628, r.o. 15 en 16 (noot 10). De uitspraak van juli 2025 ontleent de eis aan de overweging in Rechtbank Den Haag 10 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.2, dat besluitvorming uit het oogpunt van effectieve rechtsbescherming transparant moet zijn over het gebruik van algoritmes; zie het eerste artikel, paragraaf 2.
[14] ECLI:NL:RBDHA:2026:21628, r.o. 14 tot en met 16.1 (noot 10). Dat de minister in het Algoritmeregister in het algemeen transparant was over het gebruik, volstond niet: het besluit moest het resultaat van de toepassing in deze zaak vermelden (r.o. 14). Het argument van de minister dat vermelding juist de indruk van invloed zou wekken, verwierp de rechtbank: dat moet de minister dan in het besluit uitleggen (r.o. 16).
[15] ECLI:NL:RBDHA:2025:12290, r.o. 7 (noot 13); zie het eerste artikel, paragraaf 2. De minister verklaarde ter zitting dat AI-gebruik bij het redigeren en vormgeven van het plaatsingsbesluit of bij de verslaglegging van het incident niet kon worden uitgesloten. Vernietiging wegens strijd met artikel 3:46 Awb. Tegen de uitspraak loopt hoger beroep van het COA (M. de Vries, ‘Moet ambtenaar AI-gebruik melden?’, Advocatenblad 2025/7; stand per 10 november 2026). Of de meldplicht ook geldt voor het redigeren van een besluit met een taalhulpmodel, is besproken in het tweede artikel: Rechtbank Den Haag 4 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:16561, r.o. 4.1, en Rechtbank Den Haag 3 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:1806, r.o. 3, plaatsen het redigeren met een taalhulpmodel buiten de generatieve AI, zodat de uitspraak van juli 2025 daar volgens de rechtbank niet voor geldt.
[16] ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 12.1 en 12.2 (noot 12); de rechtbank spreekt zelf van de toegevoegde waarde van transparantie, net als de uitspraak over VisualDoc, ECLI:NL:RBDHA:2026:21749 (noot 9).
[17] ECLI:NL:RBDHA:2026:21749 (noot 9) en ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 12.2 tot en met 12.4 (noot 12). De laatste uitspraak oordeelt ook dat de zoekresultaten geen op de zaak betrekking hebbende stukken zijn (artikel 8:42 Awb) en dat de burger zonder inzage daarin geen ongelijkwaardige procespositie heeft (r.o. 12.3). De rechtbank erkent dat de zoekresultaten de beslissing kunnen hebben beïnvloed, maar het programma zelf had volgens haar geen sturende invloed (r.o. 12.4).
[18] De tweede lezing verwijst naar de reactie van de Raad voor de rechtspraak van 14 juni 2024 op het Reflectiedocument algoritmische besluitvorming en de Awb: ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 12.1 met voetnoot 12 van de uitspraak (noot 12). De uitspraak van juni 2025 onderschreef dezelfde reactie: ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.2 met voetnoot 17 van de uitspraak (noot 4). De uitspraak over IOB steunt naast de motiveringsplicht op artikel 5 lid 1 AVG: ECLI:NL:RBDHA:2026:21628, r.o. 15 (noot 10).
[19] Zie noot 4.
[20] ECLI:NL:RBDHA:2026:22093, r.o. 1.12, 8 en 13 tot en met 18 (noot 8).
[21] ECLI:NL:RBDHA:2026:22093, r.o. 15 met voetnoot 19 van de uitspraak.
[22] ECLI:NL:RBDHA:2026:22093, r.o. 10.1 en 11, en ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 7.1. In beide zaken kon de beslismedewerker zich niet herinneren of Case Matcher was gebruikt, en in beide zaken ging de rechtbank daarom van gebruik uit.
[23] ABRvS 17 maart 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1107; zie het eerste artikel, paragraaf 3.
[24] Zie noten 10 en 11.
[25] Zie noot 15.
[26] Rechtbank Den Haag 10 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:10064, r.o. 5.2, en Rechtbank Den Haag 5 augustus 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:14544, r.o. 7, 8.1 en 9; zie het eerste artikel, paragraaf 2.
[27] ECLI:NL:RBDHA:2026:21628, r.o. 14 (noot 14).
[28] Mei en augustus 2026: zie noten 5 en 8. In september 2026 volgde de rechtbank in een andere zaak over Case Matcher de uitleg van de minister wel, mede op basis van verklaringen van IND-medewerkers, de ontwikkelaar en de leverancier: ECLI:NL:RBDHA:2026:25209, r.o. 9, 10.2 en 10.3 (noot 12). De minister had daar de vragen van de rechtbank over de werking beantwoord (r.o. 2.5 tot en met 2.7).
[29] Zie noot 20.
[30] Brief van de staatssecretaris van BZK van 9 september 2025 over de doorontwikkeling van het Algoritmekader en het Algoritmeregister, Kamerstukken II 2024/25, 26 643, nr. 1394; het register is te raadplegen op algoritmes.overheid.nl. Voor AI-systemen met een hoog risico kent Verordening (EU) 2024/1689 (hierna: AI-verordening) wel een registratieplicht in een Europese databank (artikel 26 lid 8 en artikel 49 lid 3) en een plicht om de logs van het systeem ten minste zes maanden te bewaren (artikel 26 lid 6); daarover meer in het vierde artikel.
[31] Zie noten 15 en 21.
[32] Artikel 26 lid 8 en lid 11, artikel 49 lid 3 en artikel 86 lid 1 AI-verordening. De plichten gelden in de praktijk vanaf 2 december 2027 (artikel 113 AI-verordening, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744); zie het vierde artikel van deze reeks.
[33] Artikel 50 AI-verordening; zie het vijfde artikel van deze reeks.