Deze reeks
Artikel 1: Transparantie over het systeem achter een besluit: de meldplicht die de rechter uit de Awb afleidt
Artikel 2: Transparantie over het systeem achter een besluit: geldt de meldplicht ook bij het redigeren met een AI-model?
Artikel 3: Transparantie over het systeem achter een besluit: invulling van de meldplicht volgens een verdeelde rechtbank
Artikel 4: Transparantie over hoog-risico-AI bij overheid: drie plichten uit de AI-verordening naast de meldplicht
Artikel 5: Transparantie over AI-tekst: herkenbaar door markering, mens blijft verantwoordelijk
Artikel 6: Transparantie over AI bij overheid: stappenplan van meldplicht tot markering
Inleiding
Steeds meer overheidsinstanties laten een besluit door AI netter opschrijven: een taalhulpmodel, een AI-model dat tekst herschrijft, herformuleert de tekst, terwijl de inhoud van de medewerker komt. Moet dat in het besluit staan? Het eerste artikel van deze reeks liet zien dat de rechter sinds 2025 van een bestuursorgaan eist dat het in het besluit vermeldt welk algoritme of welke AI is gebruikt en, als het gebruik in een procedure ter sprake komt, uitlegt hoe het werkt. Een besluit dat het gebruik verzwijgt, vindt de rechtbank onvoldoende gemotiveerd.[1] In juli 2025 ging zij daarin ver: AI moet in welke vorm dan ook worden gemeld, en de rechtbank vernietigde een besluit omdat de minister niet kon uitsluiten dat AI bij het redigeren was gebruikt.[2]
Het eerste artikel beschreef daarmee het uitgangspunt. Dit tweede artikel gaat over een geval waarin de rechtbank dat uitgangspunt niet toepaste: het besluit waarvan alleen de tekst met een taalhulpmodel is geredigeerd. Het beschrijft wat de rechtbank daarover heeft gezegd, of dat houdbaar is, en wat een overheidsorganisatie nu al kan regelen. Het gaat alleen over de meldplicht uit de rechtspraak.
Leeswijzer
Paragraaf 1 beschrijft de uitspraak van september 2025, waarin de rechtbank een besluit dat met een taalhulpmodel was geredigeerd in stand liet en redigeren buiten de generatieve AI plaatste. Paragraaf 2 beschrijft de herhaling van die regel in februari 2026. Paragraaf 3 zet op een rij wat daarmee vaststaat en waarom het etiket dat de rechtbank gebruikt niet klopt. Paragraaf 4 vertelt kort wat je in de volgende artikelen van deze reeks leest. Ben je vooral benieuwd wat je nu al kunt regelen? Lees dan de conclusie.
Over deze reeks
Deze reeks bestaat uit zes artikelen over de vraag hoe open de overheid moet zijn over haar gebruik van algoritmen en AI. Het eerste artikel gaat over de meldplicht: de plicht van een bestuursorgaan om in een besluit te vermelden dat het bij dat besluit een algoritme of AI heeft gebruikt, en om de werking daarvan te kunnen uitleggen. Het beschrijft hoe die plicht is ontstaan en wanneer zij geldt. Dit tweede artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt als AI alleen de tekst van een besluit heeft herschreven, terwijl de inhoud van een medewerker komt. Het derde artikel gaat over de vraag of de meldplicht ook geldt voor hulpmiddelen die geen invloed hebben gehad op de inhoud van het besluit, zoals een zoekfunctie, en over de vraag hoe een bestuursorgaan de werking van een hulpmiddel moet onderbouwen. Het vierde artikel gaat over drie plichten die de AI-verordening de overheid oplegt als zij een AI-systeem met een hoog risico gebruikt bij beslissingen over burgers, ook als dat geen besluiten in de zin van de Awb zijn: de burger informeren, op verzoek uitleg geven en het systeem registreren. Het vijfde artikel gaat over de vraag hoe aan een tekst te zien is dat AI hem heeft gemaakt, en wie verantwoordelijk blijft voor de inhoud. Het zesde artikel is een stappenplan waarmee je de plichten uit de eerste vijf artikelen in je eigen organisatie toepast.
1. Redigeren met een taalhulpmodel geen generatieve AI?
In september 2025 oordeelde de rechtbank voor het eerst over een besluit dat met een taalhulpmodel was geredigeerd: een besluit van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) over de plaatsing van een asielzoeker in een opvanglocatie. De vreemdeling zag in het besluit sporen van AI: een Engelse zin, taalfouten en formuleringen die uit het Engels vertaald leken. Hij beriep zich op de uitspraak van juli 2025, waarin de rechtbank had geëist dat AI-gebruik in welke vorm dan ook wordt gemeld, en betoogde dat het besluit moest worden vernietigd omdat het COA het AI-gebruik niet had vermeld.
Het COA erkende dat het een taalhulpmodel had gebruikt om het besluit in vorm te gieten, maar ontkende dat het generatieve AI had gebruikt. De minister legde ter zitting de stukken over waarop het besluit was gebaseerd; die waren zonder AI geschreven. De rechtbank liet het besluit in stand. Zij deed geen eigen onderzoek naar het taalhulpmodel, maar stelde aan de hand van de stukken vast dat de inhoud van het besluit niet door AI was gemaakt. Daarnaast oordeelde zij dat het herformuleren of redigeren van teksten niet onder het gebruik van generatieve AI valt. De uitspraak van juli 2025 ging volgens haar niet op, omdat het COA daar op de stelling over AI helemaal niet had gereageerd.[3]
2. De rechtbank herhaalt die regel
In februari 2026 herhaalde de rechtbank die regel. Een vreemdeling stelde dat het COA zijn incidentverslag met AI had geredigeerd, omdat er volgens hem een woord in stond dat niet klopte en er alleen door redigerende AI in kon zijn gekomen. Ook hij beriep zich op de uitspraak van juli 2025, die melding van elk AI-gebruik eist. De rechtbank wees de stelling om feitelijke redenen af; alleen daarom al trof de verwijzing naar juli 2025 volgens haar geen doel. Zij voegde daaraan toe: “De rechtbank overweegt dat het herformuleren of redigeren van teksten bovendien niet onder het gebruikmaken van generatieve AI valt.” Alleen daarom al trof de verwijzing naar juli 2025 volgens haar geen doel.[4]
3. Wat vaststaat, en wat niet
Uit de twee uitspraken volgt een lijn. In september 2025 gebruikte het COA een taalhulpmodel om het besluit netter op te schrijven. Het vermeldde dat niet in het besluit, en het besluit bleef toch geldig. De rechtbank gaf daarvoor twee redenen. Zij stelde aan de hand van de stukken die de minister ter zitting overlegde vast dat de feiten in het besluit van mensen kwamen. Daarnaast volgde zij de vreemdeling niet in zijn betoog dat een taalhulpmodel generatieve AI is, omdat het herformuleren of redigeren van teksten volgens haar niet onder het gebruik van generatieve AI valt. In februari 2026 herhaalde de rechtbank dat oordeel en zei zij daarom dat de uitspraak van juli 2025, die melding van AI in welke vorm dan ook eist, hier niet geldt.[5]
Deze lijn staat nog niet vast. Zij komt van één rechtbank, de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna: de Afdeling) heeft zich er nog niet over uitgesproken, en tegen de uitspraak van juli 2025 loopt hoger beroep. Bovendien klopt de tweede reden die de rechtbank geeft niet, zoals de volgende alinea laat zien.
Een verkeerd etiket
Het onderscheid van de rechtbank klopt technisch niet. Een taalmodel dat een tekst herformuleert, schrijft die tekst opnieuw en levert dus nieuwe tekst af. Naar de gangbare betekenis is dat generatieve AI, en de AI-verordening sluit daarbij aan: zij noemt grote generatieve modellen als typisch voorbeeld en richt haar transparantieregels op systemen die tekst genereren of bewerken.[6] De uitzondering die de AI-verordening maakt voor hulpmiddelen die alleen standaardbewerkingen uitvoeren, gaat over de plicht om output te markeren en niet over de vraag of zo’n hulpmiddel generatieve AI is.[7] Wat de rechtbank in werkelijkheid onderscheidt, is AI die de vorm van het besluit verzorgt tegenover AI die invloed heeft op de inhoud. Voor de motiveringsplicht is dat onderscheid bruikbaar: zolang de feiten van medewerkers komen en het model alleen de formulering verzorgt, kan de rechter het besluit naast de brondocumenten leggen, zoals in september 2025 gebeurde.[8] Die redenering gaf de rechtbank ook. Zij had het daarbij kunnen laten, zonder het hulpmiddel buiten de generatieve AI te plaatsen.
4. Wat je in de volgende artikelen leest
In het derde artikel lees je dat de rechtbank in 2026 verdeeld is geraakt over de vraag of het gebruik van een algoritme of AI in het besluit moet staan als dat gebruik geen invloed heeft gehad op de inhoud van het besluit, zoals bij een zoekfunctie of een hulpmiddel dat documenten herkent. Voor het redigeren met een taalhulpmodel maakt die verdeeldheid uit: wie elk gebruik meldt, meldt ook het taalhulpmodel, en wie alleen gebruik met invloed op de inhoud meldt, laat het weg. Ook lees je daar dat de rechtbank sindsdien stukken over de werking van een algoritme eist en geen genoegen neemt met verklaringen alleen, en dat het vermelden van elk gebruik de veiligste route is zolang de Afdeling niet heeft gekozen.
In het vierde artikel lees je welke drie plichten de AI-verordening oplegt aan een bestuursorgaan dat een AI-systeem met een hoog risico gebruikt. Het bestuursorgaan moet de betrokkene laten weten dat zo’n systeem bij een beslissing over hem is gebruikt, ook als dat voor de uitkomst niets heeft betekend. Daarnaast moet het op verzoek van de betrokkene uitleggen welke rol het systeem bij de beslissing heeft gespeeld, en moet het bestuursorgaan het gebruik van het systeem vooraf registreren in een Europese databank.[9] Die plichten staan los van de motiveringsplicht uit de Awb en gelden vanaf eind 2027.
In het vijfde artikel lees je dat tekst die een AI-systeem heeft gemaakt, herkenbaar moet zijn als AI-tekst: software moet aan de tekst zelf kunnen zien dat AI hem heeft gemaakt, of het nu om een besluit, een brief of een persbericht gaat.[10] Ook lees je daar dat een markering alleen laat zien dat AI aan de tekst heeft meegeschreven, en dat de mens die het stuk vaststelt verantwoordelijk blijft voor wat erin staat.
In het zesde artikel vind je een stappenplan. Daarmee loop je bij een besluit waarbij een algoritme of AI is gebruikt stap voor stap na wat je moet vermelden, wat je moet kunnen uitleggen en wat je moet vastleggen.
Conclusie
Voor AI die alleen de tekst van het besluit verzorgt, heeft de rechtbank in september 2025 en februari 2026 de meldplicht niet toegepast. In september 2025 gaf zij daarvoor twee redenen. De eerste is op zichzelf genoeg voor de uitkomst: de rechter legde het besluit naast de stukken waarop het was gebaseerd en zag zo dat de feiten van medewerkers kwamen en dat het model alleen de formulering had verzorgd. De tweede reden, dat een taalhulpmodel geen generatieve AI is, klopt niet, en juist die reden herhaalde de rechtbank in februari 2026. Zo gelezen gaat het bij de meldplicht niet om het etiket dat het hulpmiddel draagt, maar om wat het hulpmiddel met de inhoud van het besluit heeft gedaan. Die lijn staat nog niet vast. De uitspraak van juli 2025 eist melding van AI in welke vorm dan ook, daartegen loopt hoger beroep, en de Afdeling heeft zich over de reikwijdte van de meldplicht nog niet uitgesproken.
Eén ding staat wel vast, en dat kan een overheidsorganisatie nu al regelen. Zij moet weten of, en waarvoor, een taalhulpmodel of andere AI bij een besluit is gebruikt, want wie dat niet kan zeggen, kan het niet melden en ook niet uitsluiten.[11] Daarnaast doet zij er goed aan de stukken te bewaren waaruit blijkt dat de inhoud van het besluit van mensen komt, want alleen dan kan de rechter het besluit naast de bron leggen.[12]
Hulp nodig?
Heb je vragen over verantwoord en transparant AI-gebruik binnen je organisatie? Onze professionals helpen je graag verder! Neem gerust contact op via info@lexdigitalis.nl voor meer informatie.
Voetnoten
[1] Artikel 3:46 Awb; zie het eerste artikel, paragraaf 2.
[2] Rechtbank Den Haag 10 juli 2025 (enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:12290, r.o. 7. De rechtbank legde de meldplicht op aan zowel de minister als het COA en spreekt van het gebruik van algoritmes “en daarmee” van AI, in welke vorm dan ook. Het COA gaf ook ter zitting geen inzage in of, in hoeverre en op welke wijze AI was gebruikt. Vernietiging wegens strijd met artikel 3:46 Awb. Tegen de uitspraak loopt hoger beroep van het COA (M. de Vries, ‘Moet ambtenaar AI-gebruik melden?’, Advocatenblad 2025/7; stand per 10 november 2026).
[3] Rechtbank Den Haag 4 september 2025 (enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2025:16561, r.o. 4 en 4.1. Het COA verklaarde dat geen generatieve AI-tool was gebruikt, “maar dat wel gebruik is gemaakt van een taalhulpmodel om het besluit in de huidige vorm te gieten”. De rechtbank: “Het herformuleren of redigeren van teksten valt naar het oordeel van de rechtbank niet onder het gebruikmaken van generatieve AI.” De uitspraak van 10 juli 2025 (noot 2) was niet vergelijkbaar, omdat het COA daar “in het geheel niet gereageerd” had op de stelling over AI-gebruik.
[4] Rechtbank Den Haag 3 februari 2026 (enkelvoudige kamer), ECLI:NL:RBDHA:2026:1806, r.o. 3. Het woord waar de vreemdeling op wees, was “verwurgen”; hij had op de zitting verklaard de medebewoner om zijn lichaam te hebben vastgepakt. De verwijzing naar de uitspraak van 10 juli 2025 (noot 2) trof volgens de rechtbank “alleen daarom al geen doel”. De zin over het redigeren begint met “bovendien” en volgt op de feitelijke verwerping van de stelling; de rechtbank had haar voor haar beslissing niet nodig.
[5] Zie noot 3 (september 2025) en noot 4 (februari 2026). Over de uitspraak van juli 2025 en het hoger beroep daartegen zie noot 2.
[6] Overweging 99 en artikel 50 lid 4, tweede alinea, Verordening (EU) 2024/1689 (hierna: AI-verordening). Overweging 99 noemt grote generatieve AI-modellen het typische voorbeeld van een AI-model voor algemene doeleinden, omdat zij op flexibele wijze inhoud kunnen genereren, bijvoorbeeld tekst; artikel 50 lid 4 spreekt van een AI-systeem “dat tekst genereert of bewerkt”.
[7] Artikel 50 lid 2 AI-verordening. De markeringsplicht geldt voor aanbieders van AI-systemen “die synthetische audio-, beeld-, video- of tekstinhoud genereren” en niet “voor zover de AI-systemen een ondersteunende functie voor standaardbewerking vervullen” of de inputdata of de betekenis daarvan niet substantieel wijzigen.
[8] Artikelen 3:46 en 3:47 Awb; zie noot 3 voor de stukken die de minister in september 2025 ter zitting overlegde.
[9] Artikel 26 lid 8 en lid 11, artikel 49 lid 3 en artikel 86 lid 1 AI-verordening. De plichten gelden in de praktijk vanaf 2 december 2027 (artikel 113 AI-verordening, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744); zie het vierde artikel van deze reeks.
[10] Artikel 50 AI-verordening; zie het vijfde artikel van deze reeks.
[11] Zie noot 2 (juli 2025).
[12] Zie noot 3 (september 2025).